Thoái Vốn Một Phần Qua Bán Cổ Phần Thứ Cấp: Bài Học Từ Canavi

Tôi từng kể câu chuyện Canavi như 1 bài học về thất bại gọi vốn và định giá quá cao — sau 5 năm dồn toàn lực tăng trưởng, công ty đã phải ngưng hoạt động khi thị trường vốn đóng băng. Nhưng có 1 sự kiện tách biệt, xảy ra ở 1 giai đoạn TRƯỚC kết cục đó, mà tôi ít khi nhắc tới: tôi đã thoái vốn một phần khỏi Canavi qua bán cổ phần thứ cấp. Tôi nói rõ điều này ngay từ đầu vì không muốn ai đọc bài này rồi nghĩ Canavi “đã exit thành công” — đây chỉ là 1 giao dịch thoái vốn một phần, xảy ra trong khi công ty vẫn đang hoạt động.

Bán cổ phần thứ cấp (secondary share sale) là 1 cơ chế nhiều founder lần đầu gọi vốn không hiểu rõ, vì nó hoàn toàn khác gọi vốn vòng mới. Khi công ty gọi vốn vòng mới (Seed, Series A…), nhà đầu tư rót tiền TRỰC TIẾP vào công ty để đổi lấy cổ phần mới phát hành — tiền đó vào tài khoản công ty, dùng cho vận hành/mở rộng. Trong 1 giao dịch secondary, tiền KHÔNG vào công ty. Thay vào đó, 1 cổ đông hiện hữu (có thể là founder, có thể là nhà đầu tư sớm) bán lại phần sở hữu CỦA CHÍNH MÌNH cho 1 bên mua khác — công ty chỉ đóng vai trò “chứng kiến” giao dịch, không nhận thêm 1 đồng vốn lưu động nào.

Tình huống này thường xảy ra khi có 1 nhà đầu tư mới rất muốn tham gia vào công ty, nhưng công ty ở thời điểm đó chưa thực sự cần thêm vốn hoạt động (hoặc đã huy động đủ cho giai đoạn hiện tại). Thay vì pha loãng thêm cổ phần bằng cách phát hành cổ phần mới, nhà đầu tư mới mua lại phần sở hữu từ 1 cổ đông hiện hữu muốn thanh khoản sớm — founder có thể lấy ra 1 phần giá trị đã tạo dựng mà không phải chờ tới lúc công ty gọi vốn vòng mới hoặc bán toàn bộ.

Ở Canavi, đây là cách tôi lấy được 1 phần thanh khoản từ công ty trong lúc vẫn tiếp tục điều hành — không phải phần thưởng cho 1 thương vụ thành công trọn vẹn, mà là 1 công cụ tài chính hợp lý ở đúng thời điểm. Tôi nhấn mạnh lại: sự kiện này KHÔNG thay đổi kết cục sau này của Canavi. Công ty vẫn phải ngưng hoạt động vài năm sau đó vì những lý do hoàn toàn khác (thị trường vốn đóng băng, mô hình đốt tiền tăng trưởng không còn phù hợp).

Từ trải nghiệm này, tôi rút ra 3 điều founder cần làm rõ trước khi đồng ý bất kỳ giao dịch secondary nào. Thứ nhất, ai thực sự là bên mua — 1 quỹ đầu tư có uy tín sẽ khác hoàn toàn với 1 cá nhân không rõ mục đích muốn nắm cổ phần công ty bạn. Thứ hai, giao dịch có cần thông qua các nhà đầu tư hiện hữu hay không — hầu hết điều khoản đầu tư (term sheet) đều có quyền ưu tiên mua (Right of First Refusal – ROFR), nghĩa là nhà đầu tư hiện hữu có quyền mua lại trước khi cổ phần được bán ra ngoài; bỏ qua bước này có thể vi phạm hợp đồng đã ký. Thứ ba — và đây là điều tôi nghĩ nhiều nhất — việc 1 founder hoặc nhà đầu tư sớm thoái vốn một phần có thể gửi tín hiệu sai tới phần còn lại của đội ngũ và nhà đầu tư: liệu người trong cuộc có đang mất niềm tin vào tương lai công ty hay không? Câu trả lời cho câu hỏi đó cần được chuẩn bị kỹ trước khi công bố giao dịch, không phải để mọi người tự suy diễn.

Tôi kể case này không phải để khuyên mọi founder nên tìm cách bán cổ phần thứ cấp sớm — mà để làm rõ 1 công cụ tài chính thường bị hiểu lẫn với “gọi vốn” hoặc “exit”. Nó là 1 lựa chọn hợp lý ở đúng bối cảnh, nhưng cũng là 1 quyết định cần minh bạch với đúng người, đúng lúc — giống kỷ luật báo cáo hàng tháng tôi đã áp dụng ở Canavi để giữ niềm tin nhà đầu tư trong giai đoạn khó khăn hơn nhiều.